دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 An Analytical Comparison of Travelogues and Wonder Books from the Perspective of Content مقایسه تحلیلی سفرنامه و عجایب‌نامه از منظر محتوا 9 37 4160 10.29252/kavosh.2026.23136.3700 FA زهرا گلابی زاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تربیت مدرّس 0009-0006-5812-8471 ناصر نیکوبخت استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تربیت مدرّس Journal Article 2025 06 08 **Abstract (250 words)** Travelogues and wonder books are two literary genres that share certain thematic and structural similarities. This study, adopting a descriptive-analytical and comparative approach, aims to explore and analyze the commonalities and distinctions between these two forms of writing through selected examples. Broadly speaking, one of the most significant similarities lies in their focus on introducing various geographical locations. In wonder books, places—such as regions, countries, seas, and islands—are often described separately based on their extraordinary features. Similarly, historical descriptions of cities like Isfahan, Bukhara, and Al-Andalus found in travelogues can also be traced in wonder literature. Despite these similarities, notable differences exist in terms of purpose and thematic emphasis. The central theme of travelogues is movement from one place to another, while wonder books primarily focus on recounting strange events, marvelous beings, or astonishing stories. In wonder books, the emphasis is on the peculiarity of the event or entity itself; in travelogues, it is on the significance of the place. Although the event and the location are inherently interconnected, each genre highlights a different aspect. An examination of four selected wonder texts reveals semantic and formal similarities with travelogues, indicating that many ancient wonder books paid attention to places that could easily have been included in travel literature. Through analyzing these overlaps, it can be concluded that classical authors of both genres shared a similar perception toward spaces, events, and geographies when representing specific concepts or incidents. . سفرنامه و عجایب‌نامه دو گونۀ ادبی کهن در نثر فارسی و عربی‌اند که هرچند در هدف و ساختار روایی متمایزند، امّا از نظر محتوایی هم‌پوشانی‌های چشمگیری دارند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی– توصیفی و روش مقایسه‌ای، به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو گونه از منظر معرفی «مکان» و «شگفتی» می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در حالی که سفرنامه بر تجربۀ عینی سیاح از فضاهای جغرافیایی متمرکز است، عجایب‌نامه بیشتر به نقل روایت‌های غریب، پدیده‌های خارق‌العاده و باورهای جمعی می‌پردازد؛ با این حال، مرز میان «واقعیت» و «خیال» در این دو گونۀ ادبی- بویژه در جهان‌بینی نویسندگان - همواره سیّال بوده است. نمونه‌هایی از آثاری چون سفرنامه‌های ناصرخسرو و ابن‌بطوطه و عجایب‌نامه‌های همدانی، قزوینی و رامهرمزی گواه آنند که نویسندگان عجایب‌نامه ها، اغلب از سفرنامه‌ها به‌عنوان منبع خود استفاده کرده‌اند و هر دو ژانر از یک مخزن مشترک از دانش جغرافیایی، افسانه‌ها و تجربه‌های فرهنگی بهره برده‌اند. در نهایت، این پژوهش استدلال می‌کند که سفرنامه و عجایب‌نامه دو رویکرد مکمل به «جهانِ دیگر» هستند: یکی از دریچۀ مشاهدۀ فردی و دیگری از دریچۀ باورهای جمعی، اما هر دو بازتاب‌دهندۀ دیدگاه‌های تاریخی-فرهنگی جامعه در برابر ناشناخته‌ها به شمار می آیند.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4160_65ef1acf07b58f943ad04b1bd95e32d9.pdf

دانشگاه یزد کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی 2645-453X 27 68 2026 05 22 Cognitive Governance of Rhetorical Devices in Mystical Language: A Case Study of Oslūb al-Ḥakīm راهبری شناختی صنایع بلاغی در زبان عرفان؛ مطالعه موردی اسلوب حکیم 38 72 4164 10.29252/kavosh.2026.23548.3745 FA زینب اکبری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0000-0003-2474-690X بتول واعظ دانشیار رشته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران 0000-0001-7523-8513 Journal Article 2025 08 19 Mystical language in the Islamic tradition has long been at the intersection of ineffable experience and spiritual pedagogy, making it a central problem in linguistic and hermeneutic studies. Focusing on the rhetorical device of Oslūb al-Ḥakīm and employing Sperber and Wilson’s Relevance Theory, this study investigates how Sufi discourse reshapes cognitive environments and redirects interpretation through indirect and expectation-defying responses. The research is based on a qualitative analysis of forty instances of Oslūb al-Ḥakīm drawn from classical Persian mystical texts. The analysis was conducted at the two interrelated levels of a) the inferential and cognitive mechanisms underlying this rhetorical strategy and b) its pedagogical and epistemic functions within Sufi discourse. The findings reveal five principal functions including subverting surface expectations to redirect perception from outward forms to inward meanings, transforming conflictual situations into ethical instruction, reversing epistemic hierarchies by attributing authority to marginal figures, redefining concepts through the collapse of conventional significations, and challenging juridical hegemony and Sharia-centered discourse. The study demonstrates that mystical language serves not merely as a means of expression but as an epistemic and transformative act that generates profound cognitive effects through purposeful increases in processing efforts. زبان عرفانی در سنت اسلامی همواره در مرز میان توصیف تجربه‌های شهودی و هدایت و تربیت مخاطب قرار داشته و همین دوگانگی، آن را به یکی از حوزه‌های مناقشه‌برانگیز زبان‌شناسی بدل ساخته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر صنعت بلاغی «اسلوب حکیم» و با اتکا بر نظریه ربط اسپربر (Sperber) و ویلسون (Wilson)، نشان می‌دهد که چگونه عارفان در موقعیت‌های تعاملی، از راه نقض انتظارات زبانی و بازآرایی محیط‌های شناختی، فرآیندهای معنا‌سازی را به ابزاری برای تعلیم و تحول ذهنی–معرفتی مخاطب بدل می‌سازند. در این پژوهش تحلیل کیفی ۴۰ نمونه «اسلوب حکیم» در متون عرفانی در دو لایه انجام شد: نخست، بررسی سازوکارهای اسلوب حکیم بر پایه نظریه ربط؛ دوم واکاوی کارکردهای تربیتی و معرفت‌زای آن در بستر عرفان. یافته‌های پژوهش نشان دادند که اسلوب حکیم پنج کارکرد اصلی دارد: نقض انتظارات سطحی و ارتقای نگاه از ظاهر به باطن؛ تبدیل موقعیت‌های تهدیدکننده به آموزش اخلاقی–عرفانی؛ واژگونی جایگاه دانایی از طریق کنش معرفت‌زای فرودستان؛ بازتعریف مفاهیم با فروپاشی دلالت عرفی و نقد هژمونی فقه و مقابله با گفتمان شریعت‌مدار. این الگوها به‌طور نظام‌مند نشان می‌دهند که زبان صوفیانه، با تحمیل تلاش پردازشی هدفمند، موجب تولید آثار شناختی ژرف و تغییرات معنایی پایدار می‌شود. اهمیت این پژوهش در پیوند میان زبان‌شناسی شناختی و مطالعات عرفانی و نشان دادن این حقیقت است که زبان عرفان نه صرفاً بازتاب تجربه، بلکه «ابزار کنش معرفت‌زا» است که در آن زبان خود بدل به یک مسیر سلوکی می‌شود.

https://kavoshnameh.yazd.ac.ir/article_4164_4fa656589d1624fe9d2273d1f7575bbc.pdf