بازخوانی و نقد سه گزاره از تذکرة‌الاولیای عطّارِ نیشابوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران.

10.29252/kavosh.2026.23112.3698

چکیده

از میانِ آثارِ عطار، کتابِ تذکرة‌الاولیاء، از ارزش ادبی و تاریخیِ بسیاری برخوردار است. صرفِ نظر از مقدمۀ مختارنامه، تذکرة‌الاولیاء را می‌توان تنها اثرِ منثورِ به‌جای‌مانده از این شاعر نامی دانست. بی‌تردید تصحیح و تحشیۀ چنین اثری، با دشواری‌هایی روبه‌رو است و ظاهراً پرداختن به زوایا و دقایقِ گوناگونِ متن آن فراتر از توان یک مصحّح است. آخرین چاپِ مشهور و انتقادیِ این اثر، همانندِ آثارِدیگر عطّار به قلمِ استاد شفیعی کدکنی صورت پذیرفته است و همان‌طور که وی در بعضی از مقدمه‌های این آثار یادآور شده، عطارپژوهی در ابتدای راه خود گام برمی‌دارد و در این مسیر، هنوز اندر خمِ یک کوچه است. در این مقاله با هدفِ کارآمدیِ هرچه بیشترِ آثار عطار، به سه نکته در حاشیۀ تذکرة‌الاولیاء پرداخته شده است. نخست بحثی مفصل دربارۀ ثوری‌مذهب بودنِ جنیدِ بغدادی ارائه می‌شود و اثبات خواهیم کرد که این احتمال که جنید بغدادی پیروِ مذهبِ سفیانِ ثوری (متوفی 161ق) بوده باشد، پذیرفتنی نیست و نامبرده در اصل پیرو و مفتیِ مذهبِ ابوثورِ کلبی (متوفی 240ق) بوده است. سپس به حکایاتِ قتلِ احمدِ خرقانی در تذکرة‌الاولیاء پرداخته خواهد شد و با استفاده از بعضی متونِ عرفانی نشان داده می­ شود که وی در زمانِ حیاتِ پدرش، ابوالحسن خرقانی، به قتل نرسیده و حداقل حدود چهل سال پس از فوتِ پدر زیسته است. همچنین بیان می­ گردد که منظور از شخصی به نامِ «محمد بن الحسین»، که در یکی از حکایت‌های ذکرِ ابوالحسنِ خرقانی نقل شده، ابوعبدالرحمن سُلمی (متوفی 412ق) نیست و این فرد در واقع یکی از شاگردانِ خرقانی، و مشهور به محمد حسینان بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Rereading and Criticizing Three Propositions from the Tazkirat al-Awliya by Attar of Nishabouri

نویسنده [English]

  • Hamidreza Fahandezhsaadi
Department of Persian Literature and Language. University of Tehran.
چکیده [English]

Among Attar's works, the book Tazkirat al-Awliya has a lot of literary and historical value. Ignoring the introduction to Mukhtarnameh, Attar Nishaburi's collection of quatrains, Tazkirat al-Awliya can be considered the only remaining prose work of this famous poet. The last famous and critical edition of these two works, along with other works of Attar, was published by Shafi’i Kadkani as the editor mentioned in some of the introductions of these works. Research on Attar is still at the beginning of its journey. This article aims to make Attar's works as efficient as possible by discussing three points in the margin of Tazkirat al-Awliya. First, a detailed discussion is presented about Junayd al-Baghdadi being a Thawri creed follower. Then, it is proved that the possibility of Junayd Baghdadi’s being a follower of Sufyan Thawri's school is not acceptable; he was originally a follower and Mofti of the school of Abu Thawr Kalbi (d. 240 AH). Next, the story of Ahmad Kharaqani's murder is brought up. Also, it is reminded that Muhammad bin Al-Hussain, who is mentioned in Kharaqani's stories, is not Abu Abd al-Rahman Sulami (died 412 AH).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tazkirat al-Awliya
  • Junayd al-Baghdadi
  • Abu Thawr Kalbi
  • Ahmad Kharaqani
  • Abu Abdul Rahman Solami

مراجع

  1. الف) کتاب­ها

    1. ابن ابی یعلی، (1419)، طبقات‌الحنابله، ریاض، عبدالرحمن سلیمان العثیمین.
    2. جامی، عبدالرحمن (1386)، نفحات الانس، تصحیح محمود عابدی، تهران: سخن.
    3. خواجه محمد پارسا، (1381)، فصل‌الخطاب، تصحیح جلیل مسگرنژاد، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
    4. ذهبی، شمس‌‌الدین محمد بن احمد، (1990-2000)، تاریخ‌الاسلام، تحقیق عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتب العربی.
    5. ______________________، (1983)، سیراعلام‌النبلاء، تحقیق علی ابویزید، بیروت، موسسه الرساله.
    6. رشید وطواط (1339)، دیوان، تصحیح سعید نفیسی، تهران، بارانی.
    7. سلمی، عبدالرحمن، (1986)، طبقات‌الصوفیه، تحقیق نورالدین شریبه، قاهره، مکتبه الخانجی.
    8. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1391)، نوشته بر دریا، تهران، سخن.
    9. عطار نیشابوری، (1905)، تذکرة‌الاولیاء، تصحیح رینولد نیکلسون، لیدن.
    10. ­­­­­­­­­___________ ، (1391)، تذکرة‌الاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، تهران، زوّار.
    11. ___________ ، (1398)، تذکرة‌الاولیاء، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ پنجم، تهران، سخن.
    12. ___________ ، (1386)، مختارنامه، تصحیحِ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
    13. ___________ ، (1383)، منطق‌الطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران سخن.
    14. ___________ ، (1341)، دیوان، تصحیح تقی تفضلی، تهران، انجمن آثار ملّی.
    15. قشیری، ابوالقاسم، (1989)، الرساله‌القشیریه، تحقیق عبدالحلیم محمود و محمود بن الشریف، قاهره، موسسه دارالشعب.
    16. محمد بن منوّر (1397)، اسرارالتوحید، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه.
    17. مسعودِ سعدِ سلمان (1339)، دیوان، تصحیح غلام‌رضا رشیدیاسمی، تهران، پیروز.
    18. مولوی، جلال‌الدین محمدِ بلخی (1388)، غزلیاتِ شمس تبریز، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
    19. هجویری، علی بن عثمان،(1393)، کشف‌المحجوب، به کوشش محمود عابدی، تهران، سروش.
    20. ________________، (1378)، تصحیح ژوکوفسکی، تهران، طهوری.

    ب) مقالات

    1. پورمختار، محسن، (1399)، «نکته­هایی در حاشیۀ تذکرة الاولیای به تصحیح شفیعی کدکنی»، مجلّۀ نثرپژوهی ادب فارسی، سال 23، ش 48، پاییز و زمستان، صص 51-73.
    2. ­­­­­­­­­­­­ طایفی، شیرزاد، (1394)، «درآمدی بر بازشناسی انتقادی گزاره­های تاریخی تذکرةالاولیاء»، هشتمین همایش پژوهش­های زبان و ادبیات فارسی، بهمن 1394، صص 1383-1388.
    3. طباطبایی، سیدمهدی، (1399)، «ملاحظاتی در ضبطِ برخی واژه‌ها و عبارت‌های تذکرة‌الاولیاء»، ادبیاتِ عرفانی، شمارۀ 22، سالِ دوازدهم، بهار و تابستان، صص 137-117.
    4. ____________، (1399)، «درنگی در معنای چند واژه و تعبیر در تذکرة‌الاولیاء»، پژوهش‌های ادبِ عرفانی، سالِ چهاردهم، شمارۀ اول (پیاپی 44)، بهار و تابستان، صص 28-17.
    5. ___________، (1400)، «بررسی و نقدِ تصحیحِ تذکرة‌الاولیاء عطار به اهتمامِ محمدرضا شفیعیِ‌کدکنی»، متن‌شناسیِ ادبِ فارسی، سالِ سیزدهم، شمارۀ اول (پیاپی 49)، بهار، صص 98-79.
    6. منصوری، مجید، (1389)، «دربارۀ دو تصحیف در تذکرة‌الاولیاء»، ادب‌پژوهی، شمارۀ دوازدهم، تابستان، صص 103-89.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار