بررسی ساختار و تحلیل محتوای کتابه‌های شرف‌الدین علی یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون، کازرون، ایران

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون، کازرون، ایران

10.29252/kavosh.2026.23634.3759

چکیده

شرف­ الدین علی یزدی از بزرگان و رجال سیاسی و دیوانی و از شاعران و دانشمندان یزد در دوره اولاد تیمور است. شهرت عمدۀ او میان اهل ادب و تاریخ، به مناسبت کتاب ظفرنامه اوست. علاوه بر آن، مجموعه اشعاری از شرف ­الدین علی یزدی باقی مانده که شامل قصاید، قطعات، غزلیات، مثنوی­ ها، رباعیات که اغلب دربردارندۀ مدایحی دربارۀ ابراهیم سلطان است. بخش اعظم این منظومه را کتابه­ها تشکیل می­دهد. بررسی این کتابه­ ها از نظر ساختار، مهارت شاعری شرف ­الدین علی یزدی را به عنوان شاعر برجسته و مقرّب دربار آن دوره نمایان می­ سازد که در نهایت، تا حدی بدین وسیله می­ توان عیار شاعری آن برهه را سنجید. همچنین بررسی محتوایی این کتابه ­ها، چارچوب­ های فکری و ذهنی و در نهایت گفتمان آن دورۀ تاریخی- سیاسی را به دلیل وابستگی شاعر به دربار آن زمان، به ­خوبی نشان می ­دهد. روش بررسی ساختار این کتابه ­ها بررسی عروضی و بلاغی است. در این کتابه ­ها، اطلاعات ارزشمندی درباره زایچه، جام، سراپرده و آرامگاه، بادگیر و ساختمان، دستگاه شطرنج و ... به چشم می­ خورد که در متون دیگر این دوره، چنین جزءنگرانه توصیف نشده ­اند. سبک شعری این کتابه­ ها، سلیس و روان و در قالب مثنوی، قطعه، رباعی، مفردات و مخمس است. اغلب کتابه­ ها در بحرهای متقارب، هزج و رمل سروده شده­ اند. محتوای این کتابه­ ها  با روش تحلیل گفتمان انتقادی در این جستار بررسی شده است. از نظر محتوا، چهار گفتمان بر این کتابه­ ها حاکم است؛ گفتمان سیاسی، دینی، هنری و عرفانی. سه گفتمان اول معلول فضای سیاسی و فرهنگی جامعۀ آن زمان است؛ زیرا یک سه­ گانۀ گفتمانیِ سیاست دین هنر در کل دورۀ فرزندان تیمور، مخصوصاً در قلمرو شاهرخ جاری و غالب بوده است. در محتوای این کتابه ­ها گفتمان عرفانی به ندرت مشاهده می ­شود و اندک موارد آن معلول گرایش های صوفیانۀ خود شاعر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Structure and Content Analysis of Sharaf al Din Ali Yazdi’s Inscriptions

نویسندگان [English]

  • Mehdi Rezaei 1
  • Mahnaz Dehghan 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Salman Farsi University of Kazerun, Kazerun, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Salman Farsi University of Kazerun, Kazerun, Iran
چکیده [English]

Sharaf al‑Din Ali Yazdi was a poet from Yazd during the Timurid era. Although he is mainly known for his book Zafarnama, a collection of his poems consisting of odes and praises of Ibrahim Sultan has also remained. The major portion of this collection is composed of inscriptions (kitabehs) the examining of which from a structural perspective reveals Yazdi’s poetic skill, enabling an assessment of the poetic standards of his time. A content analysis of these inscriptions also reflects the dominant historical‑political discourse of that era. The structural analysis adopted for purpose includes prosodic and rhetorical evaluations. Within them, there are detailed references to astrological charts, cups, chess, tombs, windcatchers, and architecture, which are details rarely described so meticulously in other texts of the same period. These inscriptions are fluent and in the forms of masnavi, qit‘a, rubai, mufradat, and mukhammas. Their predominant meters are mutaqarib, hazaj, and ramal. Critical discourse analysis has been done for content exploration. Four main discourses dominate the texts, including political, religious, artistic, and mystical discourses. The first three stem from the political and cultural atmosphere of the time, forming a triadic discourse of politics–religion–art prevalent in Shahrokh’s territory. The mystical discourse, however, derives from the poet’s own belief.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Inscription
  • Sharaf al-Din Ali Yazdi
  • Timurid poetry
  • Content analysis
  • Historical significance
  1. الف) کتاب­ها

    1. آژند، یعقوب (1363)، قیام شیعی سربداران. تهران: گستره.
    2. آیتی، عبدالحسین (1317)، تاریخ یزد، یزد: گلبهار یزد.
    3. براون، ادوارد (1339)، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه فتح الله مجتبایی، تهران: مروارید.
    4. دهخدا، علی‌اکبر (1373)، لغت‌نامه، به کوشش محمد معین و دیگران. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    5. سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق (1366)، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبد الحسین نوایی، تهران: کتابخانه طهوری.
    6. شمس­ الدین آملی، محمد ابن محمود (1380). فرهنگ اصطلاحات وتعریفات نفایس الفنون، گرد آورنده پرویز ثروتیان. تهران: فردوس.
    7. صفا، ذبیح الله (1372)، تاریخ ادبیات در ایران. جلد3، تهران: فردوس.
    8. __________ (1366)، تاریخ ادبیات در ایران. جلد 4، تهران: فردوس.
    9. کاتب ، احمد بن حسین بن علی (1386). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار. تهران: امیر کبیر.
    10. میرجعفری، حسین (1379)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
    11. نصرآبادی، محمد طاهر (1379)، تذکره نصرآبادی. به کوشش وحید دستگردی. تهران: بی­نا.
    12. یزدی، شرف­الدین علی(1361)، ظفرنامه، به سعی واهتمام محمد عباسی. تهران: امیرکبیر.
    13. __________________ (1386)، منشات، به کوشش ایرج افشار. تهران: فرهنگ ایران زمین.
    14. __________________ (1386)، منظومات، به کوشش ایرج افشار. تهران: فرهنگ ایران زمین.

    ب) مقاله­ها

    1. بهپور، باوند (1384)، کتیبه نگاری در دوره قاجار. نشریه هنرهای زیبا، شماره 22، صص 92- 83.
    2. ذاکرالحسینی، محسن (1386). منظومات شرف الدین علی یزدی. نامه فرهنگستان، 9(4) پیاپی36، صص158-150.
    3. کهدویی، محمد کاظم (1372)، شرح آثار و احوال شرف الدین علی یزدی. آشنا، 3(4)، پیاپی13، صص80 -73.
    4. میرزاابوالقاسمی، محمدصادق. (1388). «ابراهیم سلطان و کتیبه نگاری». صفه، دوره 19، شماره2، صص 30 -21.