اصول و شیوه های برخورد تأویلگرایانه با مفهوم عذاب در متون نثر عرفانی تا قرن هشتم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموختة دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی

10.29252/kavosh.2026.22899.3681

چکیده

یکی از بینش­ های اساسی عارفان، توجه به رحمت عام الهی­ و سبقت رحمت خداوند بر غضب اوست. آنان برای تبیین این کلان اندیشه در مواضع مختلفی، دست به تأویل یا شرح مفاهیم زده ­اند. مفهوم عذاب در این باب، فرصت مناسبی برای آنان بوده ­است. واکاوی نحوه بهره­ گیری عارفان از واژه عذاب و مفهوم آن علاوه بر نشان­ دادن دلالت­ های معنایی آن در سنت مکتوب تصوف، می ­تواند در دو امر دیگر نیز حائز اهمیت باشد: سیر تأویل­ گرایی آنان را نشان می­ دهد و هم­چنین گامی روبه ­جلو در فهم نظام معرفت­ شناسی ایشان است. طبق این پژوهش، عارفان در برابر مفهوم عذاب چهار رویکرد کلی اتخاذ کرده­ اند: الف) مسکوت گذاشتن واژه. فارغ از دلایل عمومی، این مسکوت گذاشتن می­تواند ناشی از «شخصی ساختن امر قدسی» نیز باشد. ب) توجه به دلالت ظاهری. این نکته نیز دو دلیل دارد؛ توجه توأمان عارفان به ظاهر و باطن و برحذر بودن از افراط در تأویل. ج) توجه به دلالت ظاهری و امتزاج آن با شفقت ­ورزی(دعا برای رفع عذاب به قیمت معذب شدن خود) و  د)  تأویل واژه که نشان­ دهنده سیر تأویل در متون عرفانی­ است. تأویل­گرایی عارفان در این باب در قرن هفتم و در اندیشه ابن­ عربی و اَخلافش به اوج می­ رسد. برخی از این چهار رویکرد استخراج­ شده را می­ توان بر اساس زیرمجموعه هایی صورت­بندی کرد تا برخورد عارفان با این مفهوم را با دقت ­بیشتری نشان داد. مسأله خلود در عذاب و آرای عارفان در­ این زمینه، واجد اهمیت است و سیر تأویل­گرایی را تا ابن عربی نشان می ­دهد. این پژوهش بر اساس تحلیل کتب منثور عرفانی تا قرن هشتم صورت گرفته ­است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Principles and methods of the hermeneutical approach to the concept of torment in mystical prose texts up to the 8th Century AH

نویسنده [English]

  • میلاد صلاحی خلخالی
PhD in Persian language and literature, Shahid Beheshti University
چکیده [English]

One of the fundamental insights of the mystics is the attention to the general mercy of God and the precedence of His mercy over His wrath. To explain this macro-idea, it has been interpreted in various positions. The idea of torment has been a suitable opportunity for mystics in this regard. In addition to showing its semantic implications in the written tradition of Sufism, analyzing how mystics use the concept and word of torment can be important in two other respects. It shows the course of their interpretation and symbolism, and it is a step forward in understanding their epistemological system. According to this research, mystics have adopted four general approaches to torment. The first is silence of the word. Apart from general reasons, this silence can also be due to "personalizing the sacred". The second is attention to the external implication. This point also has two reasons, including mystics' attention to both the external and the internal and their caution against excessive interpretation. The third is paying attention to the apparent implication and its combination with compassion (prayer to relieve torment at the cost of being tormented oneself). Finally, there is interpretation of the word, which shows the course of interpretation in mystical texts. Mystics’ interpretationism in this regard reached its peak in the seventh century and in the thoughts of Ibn-e Arabi and his successors.  The issue of immortality in torment and the mystics’ views in this field are also important and show the course of interpretation up to Sheikh Akbar.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The concept of torment
  • Hermeneutics
  • Mystical prose texts
  • Divine mercy
  1. الف) کتاب­ ها

    1. قرآن کریم
    2. ابن فهد حلّی (بی­تا)، التحصین فی صفات العارفین، ترجمة محمد باقر ساعدی، نسخة تایپ شده.
    3. ابوعبدالرحمان سلمی. (1421ق)، حقائق التفسیر، تحقیق سید عمران. بیروت: دارالکتب العلمیه.
    4. ابن­ عربی، محی­الدین. (1387). فصوص الحکم. ترجمه محمد خواجوی. تهران: مولی.
    5. احمد جام نامقی. (1355) روضۀ المذنبین و جنّۀ المشتاقین، تصحیح و توضیح علی فاضل، تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران.
    6. بدوی، عبدالرحمن (1387)، شهید عشق الهی رابعه عدویه، ترجمة محمد تحریرچی، چاپ سوم، تهران، مولی.
    7. برتنس، هانس (1394)، مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمدرضا ابوالقاسمی. چاپ چهارم. تهران: ماهی.
    8. پالمر، ریچارد (1393)، علم هرمنوتیک، ترجمة محمد سعید حنایی کاشانی، چاپ هشتم. تهران: هرمس.
    9. تستری، سهل ابن عبدالله (1423ق)، تفسیر التستری، تعلیقات و حواشی محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    10. جهانگیری، محسن. (1375). محی­الدین ابن­عربی چهرة برجستة عرفان اسلامی، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران.
    11. ­­­­­­­­­­­­­ رازی، شیخ نجم الدین (1345)، عشق و عقل (معیار الصدق فی مصداق العشق)، به اهتمام تقی تفضلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    12. سرّاج طوسی، ابونصر (1397). اللمع فی­ التصوّف. تصحیح رینولد آلن نیکلسون، ترجمة مهدی محبّتی. چاپ سوم. تهران: اساطیر.
    13. سروش. عبدالکریم (1386)، قمار عاشقانه، چاپ نهم. تهران: صراط.
    14. سمعانی، شهاب­ الدین (1368). روح الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
    15. سندز. کریستین (1395). تفاسیر صوفیانة قرآن از سدة چهارم تا نهم. ترجمة زهرا پوستین­دوز. چاپ اول. تهران: حکمت.
    16. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1392)، زبان شعر در نثر صوفیه (درآمدی به سبک شناسی نگاه عرفانی)، چاپ دوم، تهران، سخن.
    17. ­­­­­­­­­­­______________ (1391)، نوشته بر دریا ( از میراث عرفانی ابوالحسن خرقانی)، چاپ ششم، تهران، سخن.
    18. شمس تبریزی (1396). مقالات. تصحیح و تعلیق محمدعلی موحّد. چاپ پنجم. نهران: خوارزمی.
    19. شیمل، آن­ماری (1374)، ابعاد عرفانی اسلام. ترجمة عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    20. عراقی، فخرالدین (1382)، لمعات، به کوشش جواد نوربخش، چاپ دوم، تهران، یلدا قلم.
    21. عطار نیشابوری (1387)، تذکرۀ الاولیا، به کوشش محمد استعلامی، چاپ هجدهم، تهران، زوار.
    22. عین­القضات همدانی (1396)، تمهیدات، مقدمه، تصحیح و تعلیق عفیف عسیران، تهران: مولی.
    23. (1377). نامه­ های عین القضات همدانی، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، تهران: اساطیر.
    24. غزالی. احمد (1359)، سوانح العشاق، تصحیح و توضیح نصرالله پورجوادی، تهران: نشر بنیاد فرهنگ ایران.
    25. غزالی، محمد (1389)، احیاء علوم الدّین. ترجمة مؤیدالدّین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، چاپ هفتم. تهران: علمی و فرهنگی.
    26. قرشی بنابی، علی­اکبر (1412ق)، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    27. قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1399)، رسالة قشیریه، مترجم حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع­الزمان فروزان­فر، چاپ دوازدهم، تهران: علمی و فرهنگی.
    28. قیصری، داوود. (1387). شرح قیصری بر فصوص­ الحکم ابن­عربی، ترجمه محمد خواجوی. تهران: مولی.
    29. کلینی، محمد بن یعقوب (1388ق). الکافی. تصحیح علی اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    30. محمد بن منور (1400)، اسرار التوحید، تصحیح و توضیحات محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ سیزدهم، تهران: سخن.
    31. مصطفی، ابراهیم و دیگران. (1425ق)، المعجم الوسیط، المطبعه الرابعه، مصر: مکتبۀ الشروق الدولیه.
    32. المدنی. سلیمان (1428ق)، الموسوعۀ الصوفیه، بیروت: الحکمه.
    33. معلوف، لویس. (1415ق). المنجد فی اللغه، بیروت: دارالمشرق.
    34. مستملی بخاری (1366)، شرح التعرّف لمذهب التصوّف، تصحیح محمد روشن، تهران: اساطیر.
    35. مولانا جلال­ الدین بلخی (1386)، فیه ما فیه، تصحیح بدیع ­الزمان فروزان­فر، چاپ پنجم، تهران: نامک.
    36. نسفی، عزیز­الدین (1391)، بیان التنزیل، تصحیح و تعلیق علی ­اصغر میرباقری فرد، تهران: سخن.
    37. نویا، پل (1373)، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمة اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    38. هجویری. علی بن عثمان (1389)، کشف المحجوب، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، چاپ ششم، تهران: سروش.

    ب) مقالات

    1. ابراهیمی، حسن. (1388). «بررسی تأویلات ابن­عربی دربارة آیات خلود و جاودانگی عذاب در قرآن». مجلة مطالعات عرفانی کاشان. شمارة دهم. صص 5 ـ 26.
    2. ________ . (1376). «عذاب دائم از دیدگاه ابن ­عربی». نشریة مقالات و بررسی­ها. دورة 61. صص 105 ـ 124.
    3. اسماعیلی، مسعود. (1390). «خلود عذاب در مکتب ابن عربی. نشریة معارف عقلی». سال ششم. شمارة سوم. صص 7 ـ 46.
    4. بیات، محمدحسین. (1393). «بررسی و نقد دیدگاه ابن­ عربی در باب کیفیت عذاب اخروی با تکیه به آثار قرآنی و براهین عقلی». نشریة حکمت و فلسفه. سال دهم. شمارة سوم. صص 95 ـ 116.
    5. توکلی، مهناز و مرضیه پیوندی (1394)، «حقیقت عذاب در عرفان (با تکیه بر دیدگاه ابن عربی)»، نشریة علمی_پژوهشی عرفان اسلامی. سال دوازدهم، شمارة 46، صص 127-142.
    6. سیاه­کوهیان، هاتف. (1391). «کیفیت و حدود عذاب اُخروی در نگرش عرفانی محی­ الدین ابن­ عربی». فصلنامة فلسفه و کلام اسلامی آینة معرفت دانشگاه شهید بهشتی. دورة 12. شمارة 1. صص 163 ـ 186.
    7. مدنی، امیرحسین (1400)، «تأملی در پرسش متداولِ «خدای-تعالی- با تو چه کرد؟» در متون منثور عرفانی (شخصیت‌ها، دلایل و جزئیات رحمت و عذاب)» نشریة پژوهش­ های ادب عرفانی، دورة 15، شمارة 2، پیاپی 47. 131- 152.

    ج) پایان ­نامه­ ها

    1. اشراقی. طاهره. (1391). نظر به اوصاف باری تعالی از دیدگاه مولوی در مثنوی معنوی، به راهنمایی احد فرامرز قراملکی، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.